HABKA NOLOSHA WAQTIGAAN

Inkastoo aanay maanta jirin wasaarad tirokoob, oo aan siqumman loo ogayn tirada hab-nololeedyada dadka Soomaalida ah ee maanta, haddana waxaa laqiyaasi karaa xaddiga sida lookala joogo.

Taniyo intii Qaran-jabku uu dhacay, waxaa iskumilmay hab-nololeedyadii layaqaannay, sida xoolaley, beeraley, kallumaysato iyo reer magaal.

Maanta lama kala garan karo reer magaal iyo reer baadiye, reer magaal iyo kallumaysato. Waxaa soobaxay hab-nololeed cusub oo looyaqaanno Barakacayaal, ama qaxooti dalkoodii jooga, laakiin deegaankoodii gaarka ahaa kaguuray, sababo amni ama dhaqaale. Dadkaasi barakacayaasha ahi, oo nolol aan wanaagsanayn kuhaysta magaalooyinka, waxy markodii hore ahaan jireen xoolaley, beeraley, ama isku jir, beeraley xoola haysta.

Guud ahaan, inta badan dadka Soomaalidu waxy weli kunool yihiin miyiga, xoolo aan badnayn haysta, ama beero yar-yar ama deegaanno aan magaalooyinka kadheerayn, noloshooduna waxy aad ugu xiran tahay magaalooyinka. Waxy sidii reer magaalka oo kale, karsadaan cuntooyinkii magaalooyinka lagu yaqaannay, sida Canjeerada, Bariiska, ama baastada, halkii ay awaltoole kutiiraanaan jireen cadka iyo caanaha, ama miraha Soomaalidu beerto, sida Moordiga ama masaggada, galleyda, iyo digirta.

Magaalooyinka Soomaalidu aad ayey uballaarteen, waxaana samaysmay magaalooyin badan oo noloshii reer magaalku kudhantahay, sida Kismayo, Baydhabo, Belet weyne, Guriceel, Dhuusamareeb, Gaalkacyo, Garowe, Burco, Gabiley, Boorame iyo Boosaaso, kuwaasoo aweltoole ahaa tuulooyin waaweyn, oon lahayn adeegyada nolosha oo dhammaystiran. Magaalooyinkaas waxaa maanta kajira waxkasta oo lagaheli karo magaalooyinkii hore ee Muqdisho iyo Hargaisa, sida waxbarashada, cusbitaallada, bankiyada, ganacsiga, isgaarsiinta iyo shaqooyinka dawladdaba.

Qiyaas ahaan, maanta dadka kunool magaalooyinka waaweyn ee Soomaalidu kama Yara kuwa Miyiga. Waxaa aad uyaraaday beeralayda Soomaalida, oo ay aad usaamaysay colaadihii Somalia, maadaama oo aanay adkaysi badan ulahayn colaadaha, sida xoolalayda, oo guura marka ay naftooda ubaqaan. Nasiib darro, dadka barakacayaasha ee magaalooyinka waaweyn ay ubadan yihiin beeralaydii hore ee Soomaalida, kuwaasoo soosaari jirey cuntadii ay Soomaalidu kutiirsanayd. Soomaaliya waxaa maanta laga cunaa cuntooyin tayadoodu liidato, waxaana aad ubatay cudurrada aan hore loo aqoon jirin, sida kansarka, Sonkorowga iyo dhiig-karka, oo aad ufarabatay, dad badanna ay maanta lanoolyihiin, ama ugod-galeen.

Waxaa kaleeto oo yaraaday kalluumaysatada, iyadoo aanay jirin warshado kalluunka hagaajiya, ama suuqyo diyaara oo lageeyo. Waxaa iyana aan aad uweynayn suuqa dalka gudihiisa, iyadoo aad loo isticmaalo hilibka geela, oo meelo fog-fog laga keeno, sida Etoobiya. Geela ugu badan ee Soomaalidu wuxuu maanta kunool yahay dhulka Soomaalida Etoobiya.

Mustaqbalka waxaa lafilayaa in tirada Geela Soomaalidu uu aad uyaraado, dhawr sababood aawadood. Isticmaalka hilibka geela oo badan, dibedda oo loo dhoofiyo, geel jirihii oo yaraaday, iyagoo askarinimo qortay.

Dhibaatada ugu weyn ee hab-nololeedka Soomaalidu waxy ka imaanaysaa beeralaydii oo sii yaraaday, iyadoo aanay muuqan qaab dib loogu abaabulayo dadkii barakacayaasha ee dhulkoodii kasoo cararay. Mararka qaarkood waxaad arkaysaa in ladhiirrigalinayo in beeralaydu kaguuraan dhulkooda, iyadoo lacag laydiinayo ama kaarar NGO lasiinayo. Taasi waxy niyad jab ku abuurtay beeralayda, oo sitoosa loo abbaaray.

Guud ahaan, mustaqbalka xoolalayda iyo beeralayda Soomaalidu waxy wajahayaan khatar caddaan ah, waxaana dadkii kusoo ururayaan magaalooyinka, halkaas oo ayna jirin adeegyo caafimaad, waxbarasho, oo la awoodikaro ama aan tayo lahayn. Waxaa kaleeto oo aan jirin shaqooyin, iyadoo aanay jirin maalgalin dawladeed iyo kuwo shirkado toona. Taasina waxy keentay in dhallinyaradu ay kubiiraan kooxaha dagaallama, ee dhinacyada dawladda, kuwa diimaha sheegta, kuwa shirkadaha. Dhallinyada qaarkoodna waxy doorbidaan iney iska tahriibaan.

Guud ahaan mustaqbalka dalku aad ayuu uliitaa, horumarka siyaasadduna aad ayuu liitaa, dalkana kama jirto dawlad wada maamusha. Kartida maamul goboleedyadu aad ayey uhoosaysaa, waxyna ladaalaa dhacaan sugidda amniga.

AQOON YAHAN DAACADA

Dalkaan waxaa kaliya oo bedbaadin kara, aqoon-yahanno madax-bannaan, oo Qabyaalad iyo gacmo shisheeyaba kafiyoow, kuwaasoo naftooda uhura sidii aanay dadkaani uciribgo'i lahayn, maamul loosiman yahayna uga hirgalin lahaayeen. Somalia maanta lagama helayo dad dhexdhexaada oo la aamini karo, Qabiilkastana waxy shisheeyuhu kudhexbeerteen aqoon-yahanno iyaga daacad u ah, oo rabitaankooda kushaqeeya. Qabiilkasta hoggaaminta ayaa laga galay, dadkii cuqaasha ahaa ee talada lawaydiin jirayna maanta lama arko. Wiilal yar-yar oo meelay kayimaadeen aan lagaranayn ayaa meelkasta ordaya. Aqoon-yahanno daacada ayaa dhibtaan naga saarikara. Waad arkaysaan waxa nagu dhacaya.

WAA SIDEE XAALKEENNU?

WAA SIDEE XAALKEENNU?

Dhibaatooyinka faraha badan ee noloshu waxay abuuraan nooc bulsho ah oo kakan, ama kaguurtay inta badan xeerarkoodii nolosha. Dadka Soomaaliyeed ee hadda kunool koonfurta Somalia, waxay kujiraan xaalad nololeed oo aad ukakan, waxaana laga yaabaa inaanay uharin inta badan waxyaabihii bulshadaasi xurmayn jirtay, ama xeerarka u ahaa, dhibaatooyinka nololeed ee lasoo dersay aawadood.

Haddii berigii hore ay qabyaaladdu ahayd dhibaatooyinka ugu waaweyn ee bulshada haysta, iyo dagaallada beelaha dhexdooda, maanta waxaa kadartay Diintii Islaamka ee dadku ubaxsan jireen marka ay dhibaatooyinka qabyaaladdu ay badato. Dhiigga ugu badan ee dhallinyarada Soomaaliyeed maanta wuxuu uqubanayaa magac diimeed, iyadoo aanay jirin dad cusub oo dhulka soodegay ama bannaanka inooga yimid. Ummaddii Muslimka ahayd kunka sano iyo dheeriga ayaa maanta dhiiggoodii iyo xoolohoodii waxaa lagu bannaystay magac diimeed, iyadoo lagaalaysiiyey, kadibna birta laga aslay.

Dadka koonfurta Somalia kunool, maanta makala garan karaan khalad iyo sax, cid ay aaminaan iyo cid ay cadaw kadhigtaan, haddii ay tahay Siyaasi, hoggaamiye Qabiil, hoggaamiye diimeed ama ganacsade. Kulligood waxaa loo arkaa dulmiilayaal, sababtoo ah, qofkii Soomaaliga ahaa mar waxaa loodilay qabiilkii uu ahaa dartiis, mar waxaa loodilay Diintii uu haystay darteed, siyaasigii, hoggaamiyihii Qabiilka, wadaadkii iyo ganacsadihiiba waa ay khiyaameen, waana kudanaysteen. Siyaasigii wuxuu samaystay saaxiibbo dibedda ah, si awooddiisa u ilaashado, hoggaamiyihii Qabiilka waa la iibsaday, oo ninkii lacag siiya ayuu raacaa, ganacsadihiina wuxuu dalka keenay cunto iyo daawo aan tayo lahayn, oo cudurro cusub laga qaaday. Cid waliba waa laga aammin baxay, dhinac loo carorana lama arko.

Bulsho nolol caynkaasa kujirta, oo nin waliba xabsi maskaxdiisu abuurtay uu kujiro, sidee ayaa xaaladdooda uga sheekayn karaan, kuwo aan kawarqabin, oo dibedda ka imaaday, siyaasado loosoo dhiibayna ay kuhirgalin karaan? Sidee ayaa kalsoonidii iyo aaminaaddii bulsho caynkaasa lagu soocelin karaa, iyadoo aan sixun looga faa'idaysan dulmiga ay bulshadaasi kudhex-jirto? Dadka Soomaaliyeed ee koonfurta kunooli, waxay ubaahan yihiin iney dib uqiimeeyaan xaaladda rasmigaa ee ay kudhex-jiraan, iyo sidii ay xal iga ka imaaday kugaari karaan?

Suufi Cawl, lataliye madax-bannaan

Dagaalkii Barakaysnaa

Qarnigii 17aad, xilligii ay reer galbeedku bilaabeen horumarkii warshadaha iyo sayniska, xukunkii kaniisaddana ay kahoos baxeen, waxaa caqabad kunoqday Khaliifadii Islaamka ee fadhiday Turkiga, Yurubtii Barigana gacanta kuhaysay.

Xilliyadaas oo dawladihii reer Yurub ay samaysteen hub waaweyn, waxaa kadhex bilawday isgaashaan-buuraysi iyo iscolaadin. Dawladdi khilaafada Islaamku waxay qayb kanoqotay isgaashaan-buuraysigaas, iyadoo raacday Jarmalka, oo labo dagaal oo waaweyn Yurub kadhaliyey, loogana guulaystay.

Dagaalladaas dhibaato weyn ayaa kasoo gaartay khilaafadii Islaamka, illaa khilaafadii Islaamka oo dhan meesha laga saaro, dawladdii Turkiga ee fadhiga u ahaydna laga dhiso dawlad dimiqraaddi ah, oon diinba shaqo kulahayn. Waxaa kaleeto oo dhibaato weyn ay kasoogaartay Diintii Islaamka, iyadoo ay abuurmeen kooxo mucaarid ku ah khilaafadii Islaamka ee Turkigu hoggaaminayey, kuwaasoo ka abuurmay dawladihii Khalijka Carabta, oo u arkayey in Turkigu uu ahaa gumaysi Diinta kugabbada.

Kooxahaas cusub oo magacyo kala duwan labaxay, laakiin kamidaysnaa ladagaalankii Khaliifadii Islaamka ee Turkigu hoggaaminayey. Dhammaan kooxaha Islaamiyiinta ah ee maanta kadhex dagaallama dalalka Muslimka, sida Somalia, waxay salka kuhayaan kooxihii waagaas samaysmay, ee meesha kasaaray khilaafadii Islaamka ee looyiqiin Cismaaniya ama Ottoman Empire. Sheekhii ugu weynaa ee Marjica u ahaana (Ibnu Taymiya), wuxuu dhintay isagoo kujira Xabsi ay galisay khilaafadii Islaamka ee Cismaaniya.

Kooxahaasi waxy markii hore ee ay abuurmayeen ay taageero kaheleen dawladihii reer Galbeedka, kuwaasoo dagaal xun kulajirey dawladdii Cusmaaniyada, ee khilaafadii ugu dambaysay ee dunida kajirta. Waxyaabaha yaabka leh waxy yihiin, in illaa maanta uu jiro xiriir ay reer galbeedku laleeyihiin koox kasta oo Islaami ah oo dunida Islaamka kajirta.

Boqol sannadood

Boqol sano ayaan waddankaan difaacaynnay. Dad badan ayaa umaleeya In waddankaan aan ciyaar ciyaar kuhelay. Boqollaal sano ayaa dadkeennu Udhimanayeen iney diraacdana dalkaan, waxaana ladhihi karaa taasi waa Sababta aan dadka ugayaraannay. Soomaalidu waxay waligood diyaar u Ahaayeen iney dalkooda udhintaan. Dadyawgii damcay dhulka Soomaalida Way farabadnaayeen, waxaana ugucaansanaa Xabashida, Bortaqiiska, Ingiriiska, talyaaniga, iyo faransiiska. Carabtu waxay kugabbanaysay Diinta Islaamka, dagaalladaasna qayb ayey kaqaateen, waliba dagaalladii Xabashida lalagalay. Inkastoo ay Soomaalida dhexdeeda xitaa dagaallo badan kajireen oo Ay is gumaadi jireen, haddana marka cadaw shisheeye imaado waa Israaci jireen oo hal meel ayey cadawga ugasoowadajeesan jireen.
Dad badan ayaa qaba iney ahaayeen dad dagaal jecel oo markasta
Dagaal kujirey, hadday waayaan ciday ladiriraan iyagu isbaabi'in jirey.
Majiro qoys Soomaaliyeed oon qaar kamid ahi aanay dagaal kudhiman.
Dadka qaar ayaa qaba in Soomaalidu dagaal kunool ahaayeen oo ay
Dhaqankooda ahayd iney dagaallamaan oo xoog isugufaanaan. Haddii
Damacno inaa raadiso dagaalladii ay dhexdooda galeen, waxaa kugu
Dhacaya yaab iyo amakaag. Imisa qabiil ayaa laciribtiray, imisa ayaa
Kudhawaaday iney tirtirmaan, xisaab maleh. Waa sababtaas ayaa
Keentay inlagumurmo ciddii dhulka degganaan jirtey oo Soomaalida
Kahorreysay. Tusaale ahaan, dadyawgii waqtiyadii dambe laciribtiray
Waxaa kamid ahaa dadkii ay ubixiyeen Gaalo Madaw, oo xaqiiqo ahaan
Kakoobnaa qabiilooyinkii Soomaalida ahaa een Muslimin. Xoolohoodiina
Waaladhacay, carruurtii iyo dumarkiina waalaqaatay, raggiina wax lalaayey
Iyo wax dhulka Oromada uqaxay ayey noqdeen. Illaa iyo hadda waxaa dhulka
Oromada lagahelaa dadyaw Soomaaliya oo waahore dhulkoodii lagasloqaxshay.waxaa kaleeto oo Soomaalidu illaa hadda kasheekaysaa dagaalladii Aji iyo Ajuuraan, oo Ajuuraan dalka loogakacshay. Ajuuraan wuxuu isna kubiiray dadyawgii kaleeto oo Soomaalida ahaa ee hore dalka loogakacshay ee galay Hawdka dhulka Oromada. Oromada oo ay aad Soomaalida isugu udhawyihiin xagga dhaqanka iyo dhalashadaba, waxaa fudud in Soomaalidu dhexgasho oo kumilanto, inkastoo waayadii dambe ay colaad kadhex abuurantay Soomaalida iyo Oromada. Waxaa kaleeto oo jirey dadyaw Oromo ahaa sida Booranta oo iyana hoos looriixay, inkastoo Boorantu ay dagaal kululeed oo Soomaalida ay dagaallo xun oo lagu hoobtay ay lagaleen. Illaa hadda qabiillada Soomaalida ee dariska la ah Booranta aad ayey isulaayaan!
Waxaa kaleeto oo qixii ugu darnaa uu dhacay xilligii daraawishta, ee sayidku hoggaaminayey. Xilligaas sayidku wuu laayey, xoolohoodiina wuu dhacay dhammaan qabiilooyinkii aan dagaalkiisa lasafan. Dadkii dhulkaa hawdkaa degganaa waxay uqaybsameen kuwo Ingiriiska lasaftay, kuwo dalka isagaqaxay oo Oromo ugalay, IYO kuwo isaga lasaftay. Aakhirkiina markii isaga laga adkaaday Oromo ayuu uqaxay oo halkaas ayuu kudhintay.
Waxaa kaleeto oo iyana labaatan iyo lix sano kahor lagasaaray Daaroodka koonfurta Soomaaliya oo dhan, illaa ay dawladaha deriskaa soocaawiyeen oo dib usoo noqdeen. Dawladaha deriskaa ayaa waxaa kunool dadyaw Daarooda oo Ingiriisku raaciyey dawladaha Itoobiya iyo Kenya, sidaas ayey kaalmo ugaheleen oo dib ugusoonoqdeen goballada jubbooyinka iyo Gedo oo awel lagasaaray. Arrintaasi wali dhibaato dibuheshiisiineed ayey kuhaysaa dawladda cusub ee Soomaaliya inkastoo dhawr dawladood oo dibuheshiisiineed ladhisayey. Wali maysan dhammaan colaaddaas, daaroodkiina wali kumaysan laaban meelo badan oo koonfurtaa ooy hore udegganaayenn intii aanay dagaallada sokeeye bilaaban. Waxaa ugu daran oo muranka ugu badani hadda kataaganyahay magaalo madaxda oon weli heshiis lagu ahayn oo Hawiye sheeganayo iyo goballada jubbooyinka oo Hawiye lagabarakiciyey, haddana ay Daaroodku gacanta kuuhayaan!. Dhibaatooyinkaas waa waxyaabaha qarsoon ee illaa hadda dabada haysta dawlad Soomaaliyeed oo dib u istaagta.
Iyadoo ay dhibaatooyinkaas oo dhami jiraan oo Soomaalidii ay kuwiiqantay dagaallo dhexdoodaa oo hadda dalku ukalaqaybsanyahay dawlad goboleedyo ama dawlad qabaleedyo yar yar, ayaa haddana waxaa dalka lagusooqaaday siyaasadeed iyo mid ciidameedba. Waxaa dalka dhexdiisa laga abaabulay dagaallo aan lagaranayn ujeedada lagaleeyahay oo magac Islaam wata, iyo dawlado waaweyn iyo kuwo derisa oo sitoosa usoofaragashtay Soomaaliya.  Soomaaliya waxaa lawaayey cid saaxiib la ah, hadday noqoto dawladihii deriskaooyna awelba xiriir fiican lahayn, dawladihii Carabta oo ay diin wadaagga ahaayeen iyo kuwii reer yurubba. Dawladaha Itoobiya, Kenya, Sacuudi Arabia, Imaaraadka, Mareekanka, Ingiriiska iyo Turkiguba waxay sitoosa usoofaragaliyeen arrimaha gudaha ee Soomaaliya. Kulligood waxay waddanka kadhexsameesteen ciidammo iyaga ka amarqaata, waddankastana muusan qarsan baahida dhuleed ee uu Soomaaliya uqabo. Qaarkood waxay doonayaan iney goostaan qaybo muhiima oo dalka kamida, qaarkood dekedo ayey rabaan iney ladhistaan, qaarkood kalluun ayey karabaan, qaarkood dhul beereeed ayey karabaan, qaarkoodna shidaal ayey rabaan iney kaqotaan. Soomaaliya waxay noqotay dhul aan cidina lahayn, dadkiisiina qabiillo isneceb oo isciribtira ayey noqdeen!
Ujeeddada ugu weyn een qoraalkaan kaleenahay wuxuu ahaa ineysan Soomaalidu dhulkaan qaaligaa aysan ciyaar ciyaar kuhelin ee ay kumanaan sano naftooda usoohurayeen oo waran afka dhiig kuleh ladhexjoogeen. Haddii marka ladhaafay xilligii waranku ugu weynaa waxa lagudagaallamo, Soomaalidu haatan waa faramarantahay oo hub casriya mahaysto, haseyeeshee waxay ujeedaan sida ay dalkooda ugalayaan dadyawgii ay waranka caaraddiisa kagasaareen! Haddiina ay maanta Soomaalidu haysan lahayd hubka wax gumaada ee nuclearka, Somalia waxay noqon lahayd kuuriyada waqooyi ee Afrikada Bari. Maalin walba waxay gantaal tijaabo ah dulmarinlahayd badda Hindia oo waagii hore la oran jirey badda Soomaaliya. Waa in dawladaha boobaya dhulka Soomaaliyeed ay maanka kuhayaan iney dhalan doonaan jiil cusub oon war uhayn colaadda dhexdoodaa oo ku indhoqaadidoona dalkoodii oo laqaybsaday.

Salafiya

Salafiya
dad badan ayaa markay maqlaan salafiya waxay badanaa xusuustaan kacdoonkii diineeed e Soomaaliya kabilawday xilliyadii dambbe ee sideetameeyadii, inkastoo ay jireen dhawr qof oo fikirkaas watay balse qarsanayey. Fikirkaan salafiya waxaa lootiriyaa shiikhii la oran jirey ibmu taymia. Waxaa uu noolaan jirey muddo saddex qarni haatan lagajoogo, xilligaas ooy dunida muslinka katalinaysay dawladdii cismaaniyada oo xaruntedu ahayd dalka turkiga.xilligaas xadaaradda islaamku mel sare ayuu gaaray wuxuuna horseed kanoqday daahfurka cilmiga xisaabta, cilmiga badaha, cilmiga caafimaadka iyo falsafadda. Wuxuu horseed u ahaa aqoonta yurub, jaamacasdihii uhorreeyeyna waxaa lagudhigi jirey buugaagtii ay qoreen culimo muslimiina.
Inkastoo haddana ay jireen waxyaabo badan oo ilbaxnimadaasi kentay ooyna jeclaysan culimo badan oo rabay ineysan diintu xadka kabixin oo lagu ekaado waxyaabihii uu nebi maxamed layimid naxaiisi kokiisa haahaatee. Qolooyinkaas waxay ubaxsheen waxyaabihii cusbaa ee kusookordhay nolosha muslimiinta bidco, oo micneheedu yahay wax diinta iyo dhaqanka islaamka kusookordhay, waxayna labaxeen salafiya, oo micneheedu yahay wixii tagay, ama sidii ay nbiga iyo asaxaabtiisu unoolaan jireen.
Halkaas waxaa kabilawday iskudhac xagga fikirka oo kadhex aloosmay muslimiintii sunniga ahaa dhexdooda. Waxaa kaleeto oo xilligaas siiliicaayey awooddii iyo saamayntii dawladdii cismaaniyiinta, waxaana kor usookacayey awooddii reer galbeedka oo dunida weerar ku ahaa. Afkaartii reer galbeedka oo markaa kaxoroobayey xukunkii kaniisadda, oo ay horsocdaan hantigoosadka iyo dimuqraadiyadda, waxay khatar weyn u arkeen dawladdii cismaaniyiinta oo waagaas katalinayey dhul aad uballaaran, ooy ku jirto yurubta bari. Reer galbeedka waxaa markaa horseed u ahaa boqortooyadii ingiriiska oo adduunka rubuciis qabsatay ama qabsan rabtay. Ingiriisku wuxuu cadaawad u ahayey dawladdii cismaaniyiinta sababtoo ah cismaaniyiintu waxay gacansaar la ahaayeen dawladdii jarmalka oo ay ingiriiska tartamayeen. Waxaa kaleeto oo jirtay in cismaaniyiintu ay haysten dhulkii barakaysnaa oo ay danaynayeen sahyuuniyaddii oo rabay in dhulkii barakaysnaa dib loogucelsho yuhuudda.
Waxaa kaleeto oo jirtay in fikirkii ibnu taymiya uu kufaafay gobalka najdi ee carabtu ubadnayd ee dalka sucuudiga. Halkaan waxaa kabilaabmay kacdoon carbeed oo loogasoohorjeedo cismasniyiinta, waxayna u arkayeen in xukunkii islaamka ee carabtu xaqa ulahayd ay lawareegeen
niman turkiya, sababtoo ah madaxdii cismaaniyadu waxay ubadnaayeen turki, waxayna u arkeen iney xaq tahay in lagaxoreeyo dhulka barakaysan.
Halkaas waxaa kabilawday markii uhorraysay isgarabsigii ingiriiska iyo qabaa'ilkii carbeed. Ingiriisku waxay bilaabeen iney tabobaraan oo hubeeyaan qabaa'ilkii carbeed, oo ay horseed uyihiin dhallinyaradii wahaabiyada iyo qabiilkii reer aalasucuud ee nejdi degenaa. Waxaa dhacday in dawladdii cusmaaniyada laga qabsaday goobihii barakaysnaa, waxaana halkaas lagu laayey jifadii nebigu kadhashay ee haashimiyada, kuwaas oo hayey furayaashii xaramka makka. Dagaalkaas wuxuu beddelay taariikhdii Islaamka, waxaana xaramkii islaamka maamulkiisii lawaregay Wahaabiyada, oo qayb ka ah salafiyada. Waxaa kaleeto oo dunidii Islaamka qabsaday ingiriiska iyo faransiiska oo xiriir fiican laleh Islaamka cusub oo lasiiyey xukun hoosaad, halkaasna waxaa kudhammaaday khilaafadii islaamka, waxaanan soobaxay islaam cusub oo reer galbeedku saamayn weyn kuleeyihiin. Islaamku wuxuu markii dambe isubedelay xoog ay reer galbeedku leeyihiin oo u adeegsadaan ladagaalanka shuuciyada, waxaana islaamka reer galbeedka ahi kaxoreeyey ruushka waddankii afgaanistaan oo jab weyn loogugeystay, iyadoo la adeegsanayo lacagtii betroolka carabta iyo hubkii reer galbeedka.
Markii reer galbeedku kasoojeesteen dagaakii afgaanistaan, waxaa ciidamadii latabobaray ee mujaahidiinta lagufaafiyey dhammaan dawladihii muslinka ahaa eenay reer galbeedku jeclayn, waxaana jihaad beena laga bilaabay waddamadii Ciraaq, baakistaan, afgaanistaan, siiriya, liibiya, masar, yemen, iyadoo la adeegsanyo lacagtii betroolka iyo farsamadii reer galbeedka.
Haddaba waxaa isbeddalay micnihii Islaamka, waxaana soobaxay Islaam Islaam gumaadaya. Guud ahaan waa laguguulaystay danihii reer galbeedu kalahaayeen Islaamka, dadkii muslimiinta ahaana waxay uqaybsameen firqooyin midiba middakale riddinayso. Dadkio islaamka ahaa waxaa ku adkaatay noloshii, waxayna noqotay iney kacararaan magacooda islaamka ah. Islaamkii oo dhan ayaa wuxuu noqday wax lagabaqo, waxaana soobaxday waxa looyaqaan argagixisada islaamka. Dadka islaamka ahi waxa noqdeen kuwo sidii larabo loo adeegsado oo ushaqeeya sida maafiyadaoo kale, kuwaasoo intalacag lasiiyo qofkii loodiro madaxa kajara.

Gefefkii siyaasadeed ee Majeerteen

Dad badan oo Soomaaliya haddaa weydiiso dhibaatooyinka siyaasadeed ee Soomaaliya waxay kuleeyihiin, dhibaato aan majeerteen dhigin dalkaan kamadhicin. Inkastoo qabiil ahaan aan wixii dhacay dusha lawadasaaran Karin, haddana dhibaatooyinkaas waxaa geystay shaqsiyaad beesha kamida oo taageero kahelayey qaybo beesha kamida. Qormadaan uguma danlihi inaan soobandhigo ceebaha uu Majeerteen leeyahay, laakiin marka larabo in dibuheshiisiin dhaba lagalo, waa in lagasheekeeyo waxyaabihii dhacay. Inkastoo ay adagtahay in daacad laga ahaado waxkasta oo dhacay, sababtoo ah ma ogaankartid dhankasta oo dhacdadaas kusaabsan, haddiise ay daacadnimo jirto, oodna cidna necbayn, waxaa lagayaabaa in sheekadaadu dhadhan lahaato.
Sikastaba haahaatee, dhacdooyinkii siyaasadeed ee xanuunka badnaa uurkutaallana kureebay siyaasad qabiileedka Soomaalida waxaa kamid ahaa:
1. Sulkaankii Hobyo, kaasoo abuuray cuqdad mahadho ah oo illaa maanta lagasheekeeyo waxyaabihii dhacay. Oday duqa oo kamid ahaa dadkii kuhoosnoolaa xukunkii Suldaan Cali ayaa iigasheekeeyey rafaadkii lamarin jirey. Inkastoo uu suldaankaasi dadyaw badan ladagaallamay, haddana beelihii ay haybwadaagta ahaayeen, waa iska illoobeen, qaarkalese waxbadàn bay sheegaan.
2. Xukunkii Aadan Cadde: dad badan ayaa rumaysan in cabdillaahi Ciise uu kamudnaa Aden Cadde inuu madaxweyne noqdo, dhawr sababood aawadood, waa mide isagaa ahaa RW uhorreeyey ee Soomaali yeelato, waa mide, qabiilka Aden Cadde wuxuu ubadnaa xisbigii progaresso ee talyaaniga raacsanaa, halka qabiilka cabdillaahi Ciise ay kulligood leegada ahaayeen.
2. Iskudarsankii koonfur iyo waqooyi: israacii labada gobol, waxay ahayd in madaxweynaha iyo RW lakalaqaato, arrintaasna may dhicin ee labadiiba koonfur baaqaadatay, halkaasna daqarkii ugu horreeyey ee midnimada ayaa dhacay.
3. Kaladoorashadii Ingiriis iyo Talyaani. Ingiriiska oo ay gacanta ugu jiraan shantii gobol ee Soomaalidu uqaybsanayd, Jabuuti maahane, ayaa Talyaani ladoortay inuu Soomaali xornimo gaarsiiyo, ogow talyaani dalka waakamaqanyahay oo waa laga adkaaday, arrintaas ingiriis waa ucintami wayday wuxuuna Soomaali uqaaday colaad aan dhammaan illaa hadda.
4. Dilkii Cabdirashiid Cali sharmaake, markii ladilay Cabdirashiid Cali sharmaake, xukunkii ciidamada ayaa dhacay, xukun ciidanna waan aragnay wixii kadambeeyey.
5. SSDF. Jamhaddii uhorreysay ee laguladagaallamo qarankii Soomaaliyeed ee sababta unoqotay iney cunto dawladdii.
5. Dagaalkii Hargaisa ee dhafoor qiiq. Dhibaato aan illaa hadda Karin.
6..dagaaalkii USC ee Muqdisho lagulagalay iyadoo sheekadii loorogay Daarood iyo Hawiye.
7. Dagaalladii Kismaayo oon dib ugasheekayn doono.
Fikirkiinna xalaashaa een aflagaaddo iyo qabyaalad huwanayn ...